Derheqê Ma De
Weşanxaneyê Vateyî
Serra 1996î de çend kirmancê ke bi kirmanckî (zazakî) nusenê û mintiqayanê cîya-cîyayan ra yê, paytextê Swêdî Stockholm de bi nameyê Grûba Xebate ya Vateyî yew grûbe ware arde (teşkîl kerde). Na grûbe serra 1997î de kovara Vateyî weşanaye û na kovare heta nika 73 hûmarî vejîyaye. Grûbe 1996î ra heta 2021î Ewropa û welat de 33 kombîyayîşî kerdî. Nê kombîyayîşan de qaydeyê rastnuştişî tesbît bîy û seba standardîzekerdişê nuştişê kirmanckî xebate bîye. Na xebate de, çekuyê ke ziwanê rojaneyî de tewr zêde ênê xebitnayene amey standardîzekerdene. 10.000î ra zafêr çekuyê bingeyênî û 50.000 varyantê înan amey etudkerdene û seba ziwanê nuştekî formê çekuyan yê standardî amey weçînitene. Nê çekuyê standardî û varyantê înan, di ferhengan de kombîy. Her di ferhengî hetanî ewro panc rey çap bîy:
- Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî, Çapa 5., Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2016
- Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük, Çapa 5., Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2019
Rayberê rastnuştişî zî hîrê rey çap bi:
- Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), Çapa 3., Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2023
Weşanxaneyê Vateyî, serra 2003 de, Îstanbul de awan bi. No weşanxane, hetê ziwanî ra qaydeyanê rastnuştiş û standardanê Grûba Xebate ya Vateyî tetbîq keno.
Kovara Vateyî 2003 ra hetanî ewro Îstanbul de vejîyaye. Hûmara 20. ra hetanî ya 73. hetê Weşanxaneyê Vateyî ra weşanîyaye. Weşanxaneyî Vateyî, 83 kitabê kirmanckî (zazakî), 5ê kurmanckî, 1ê sorankî, 1ê îngîlîzkî û 27ê tirkî, pêro pîya 117 kitabî weşanayî.
Grûba Xebate ya Vateyî
Metodê Xebate
Grûbe babetanê xebate verê tesbît kena. Her babete ser o yew yan zî di kesî xebitîyênê û pêşnîyazanê xo heme amadebîyayoxanê kombîyayîşî rê şawenê. Heme beşdarî bi hazirî yenê kombîyayîşan. Grûbe her kombîyayîşî de babetanê cîyayan ser o xebitîyêna. Mavajî kombîyayîşo verên de alfabe ser o vinderte. Babetê ortografî munaqeşe kerdî û qaydeyî pêşnîyaz kerdî. Tayê babetanê gramerî ser o, mavajî name, sifet, zemîr, edat, kar (fîîl) û bestoxan ser o xebitîyaye. Termînolojî ser o vindete. Gelek çeku û termê babetanê roj, menge (aşme), mewsim, ziwan, lehçe, dîn, mezheb, dewlete, îdare, anatomî, weşîye, cografya, huqûq, edebîyat, perwerde, leşkerîye, gramer, zîret, keye (aîle) û şaredarî (beledîya) tesbît kerdê.
Gama ke grûbe çekuyan ser o xebitîyêna, hem hemmanayan hem zî varyantanê cîyayan tesbît kena. Heme hemmanayan sey çekuyanê standardan tesbît kena labelê varyantanê cîyayan yê çekuye ra tena yewî weçînena. Mavajî:
Tavşan: hargûş, -e (çekuya standarde)
Varyantê çekuya “hargûş”î gelek î:
arbêş (n), argoş (n), argueş (n), arguweş (n), argûş (n), arîweş (n), aroş (n), arûş (n), arwêş, -i, awres (n), awrês-I (n), awrêş (n), awriş (n), erbêş (n), ewrêş (n), harewêş, -e, harêweş, -e, herbêş (n), heroşe, owres, -e
Seke nê nimûneyan ra fehm beno, tîya de hem çekuyî standardî û hem zî varyantî yenê tesbîtkerdene. “Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük”î de çekuyî standardî vera çekuya tirkî nusîyênê labelê “Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî” de, hem çekuyê standardî hem zî varyantî ca gênê. Mavajî heme varyantê çekuya “hargûş”î ferheng de ca gênê labelê hemverê înan tena “b. hargûş” nusîyêno. Yanî çekuya standarde ra, “hargûş”î ra biewnî.
Grûbe goreyê tayê krîteran çekuyan weçînena. Eke vatişê çekuyêk gelek cayan de muşterek nêbo, hetê etîmolojî ra cigêrayîş yeno kerdene. Lehçeyanê bînan yê kurdkî, fariskî û ziwananê bînan de çekuye senê yena vatene, nê yenê pêveronayene, dima çekuya standarde yena tesbîtkerdene. Eke çekuye yew ziwanê xerîbî ra dekewta kirmanckî, telefuzo ke tewr nêzdîyê ziwanê orîjînalî yo yeno tercîhkerdene.
Grûbe hetanî ke zaf mecbur nêmana çekuyan nêvirazena labelê seba tayê îhtîyacanê ziwanî, mavajî seba termanê teknîk û zanistî (îlimî) tayê çekuyî pêşnîyaz kerdê.
Kovara Vateyî
Grûba Xebate ya Vateyî serra 1997î de kovara Vateyî weşanaye û na kovare heta nika 73 hûmarî vejîyaye. Nînan ra 20 hûmarê verênî Swêd de weşanîyay. Serra 2003 de ke Weşanxaneyê Vateyî Îstanbul de ame awankerdene êdî kovare hetê nê weşanxaneyî ra ameye weşanayene. Kovara Vateyî kovara kirmanckîya yekta ya ke 1997î ra nat bêvind weşanê xo domnena û edebîyat û kulturê kirmanckî rê xizmet kena.
Nê endamanê Grûba Xebate ya Vateyî, redaksîyonê kovare de ca girewto:
- M. Malmîsanij, serredaktorê kovare (1-34)
- M. Selîm Uzun, redaktorê kovare (1-34) û (40-43)
- J. Îhsan Espar redaktor (1-34) û serredaktorê kovare (44-...)
- Haydar Diljen, redaktorê kovare (1-23)
- Cemîl Gundogan, redaktorê kovare (1-4) û Mîzanpajê kovare: (1-20)
- Munzur Çem, serredaktorê kovare (35-43)
- Deniz Gunduz, redaktorê kovare (35-39)
- Serdar Bedirxan redaktorê kovare (35-39)
- Nadîre Guntaş Aldatmaz redaktora kovare (44-...)
- Nureddîn Celalî redaktorê kovare (40-...)