Hakkımızda
Vate Yayınevi
1996 yılında Kırmancca yazına emeği geçen bir grup Kırmanc, İsveç’in başkenti Stockholm’de Vate Çalışma Grubu adında bir grup kurdu. Grup 1996’dan 2021’e kadar 33 toplantı gerçekleştirdi. Bu toplantılarda Kırmanccanın yazı dili için gerekli olan standardizasyon çalışmaları yapıldı; günlük dilde en çok kullanılan sözcükler tespit edilip standartlaştırıldı, yazım kuralları belirlendi.
Toplantılarda alınan kararları uygulayan Vate dergisi 1997 yazında yayın hayatına başladı. İlk 20 sayısı İsveç’te yayımlanan dergi, 2003 yılından beri İstanbul’da Vate Yayınevi tarafından yayımlanmaktadır.
Vate Yayınevi 2003 yılında İstanbul’da kuruldu. Yayınlarında Vate Çalışma Grubu’nun Kırmancca için benimsediği kuralları uygular. Yayınevi bugüne kadar 83’ü Kırmancca (Zazaca), 5’i Kurmancca, 1’i Soranca, 1’i İngilizce, 27’si Türkçe olmak üzere toplam 117 kitap ve Vate dergisinin 20. sayısından 73. sayısına kadar olan sayılarını yayımladı.
Toplantılarda yazı dili için standart olarak belirlenen 10.000’i aşkın temel sözcük ve bunların 50.000 varyantı iki sözlük biçiminde yayımlandı. Bu sözlüklerin beşer baskısı yapıldı:
- Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî, 5. baskı, Vate Yayınevi, İstanbul, 2016
- Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük, 5. baskı, Vate Yayınevi, İstanbul, 2019
Yazım kılavuzunun üç baskısı yapıldı:
- Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), 3. baskı, Vate Yayınevi, İstanbul, 2023
Vate Çalışma Grubu
Grubun çalışma ilkeleri
- Toplantılara katılanlar kendilerini Kürt, Kırmanccayı (Zazacayı) da Kürtçenin bir lehçesi olarak görür.
- Katılımcıların siyasal görüşü, dini inancı ve diğer tercihleri değil, Kırmanccaya sunabilecekleri katkı esas alınır.
- Değişik yörelerde konuşulan Kırmanccanın dilin zenginliğine katkı sunacağı göz önünde bulundurularak katılımcıların Kırmanccanın konuşulduğu değişik yörelerden olmasına önem verilir.
- Katılımcıların Kırmancca ile bir biçimde ilgili olması gerekir.
Toplantılarda standartlaşmayı hedefleyen birkaç iş birlikte yürütülür:
- Yazım kuralları: Önemine göre değişik yazım kurallarının tespiti her toplantının gündem maddelerinden biridir. Bu işe ilk toplantıda alfabenin tespitiyle başlandı. Vate Çalışma Grubu, 1930’lu yıllardan beri Kürtçenin yazılmasında kullanılan, Latin harflerini temel alan alfabeyi kullanır.
- Terminoloji: Değişik alanlarda ortak bir terminoloji tespit edilir. Gün, ay, mevsim, dil, lehçe, din, mezhep, devlet, yönetim, anatomi, sağlık, coğrafya, hukuk, edebiyat, eğitim, askerlik, dilbilgisi, tarım, aile ve belediye konularında çok sayıda sözcük ve terim belirlendi.
- Gramer: İsim, sıfat, zamir, edat, fiil ve bağlaç konularında bazı ortak formlar tespit edildi.
- Sözcük dokümantasyonu: Kırmanccanın değişik ağızlarının sözcükleri mümkün olduğu oranda kaydedilir.
Bu çalışmalar yapılırken uyduruk bir dil yaratmak değil, dilin mevcut yapısını ve zenginliğini esas alarak ilk etapta Kırmanclar arasında yazılı iletişimi kolaylaştırmak amaçlanır.
Toplantılarda uygulanan yöntem
- Toplantının gündemine göre bazı katılımcılar ele alınacak konularla ilgili bir taslak hazırlayıp diğer katılımcılara gönderir; çalışmalar bu taslak üzerinden yürütülür.
- Önce tartışılacak sözcüklerin varsa farklı söyleniş biçimleri (varyantları) ve eşanlamlıları tespit edilir. Eşanlamlı sözcüklerin tümü standart sözcük sayılır. Kökeni aynı olan varyantlardan biri standart sözcük olarak belirlenir, diğerleri sözcük hazinesi olarak kaydedilir.
- Tercih edilecek sözcük Kırmancca konuşulan yörelerin birçoğunda ortak değilse başka ölçütlere bakılır: sözcükle ilgili etimolojik araştırma yapılır, sözcük Kürtçenin diğer lehçelerindeki, Farsçadaki ve başka dillerdeki formlarıyla karşılaştırılır ve standart form bu verilere göre belirlenir.
- Sözcük yabancı bir dilden alınmışsa ve birkaç varyantı varsa, alındığı dildeki forma en yakın varyant tercih edilir.
- Bir konuda mutabık kalınamazsa çoğunluğun görüşüne başvurulur.
Örneğin “tavşan” anlamındaki sözcüğün standart formu hargûş, -e olarak belirlenmiştir. Tespit edilen varyantları şunlardır: arbêş (n), argoş (n), argueş (n), arguweş (n), argûş (n), arîweş (n), aroş (n), arûş (n), arwêş, -i, awres (n), awrês (n), awrêş (n), awriş (n), erbêş (n), ewrêş (n), harewêş, -e, harêweş, -e, herbêş (n), heroşe, owres, -e.
Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük’te yalnızca standart form (“tavşan: hargûş, -e”) yer alır. Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük’te ise hem standart forma hem de bütün varyantlara yer verilmiş, her varyantın karşısına “bakınız” anlamındaki “b.” kısaltmasıyla yazı dili için seçilen form yazılmıştır (“b. hargûş, -e”). Bu nedenle Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük’te toplam 50.000 sözcük bulunmaktadır.
Vate Dergisi
Vate, 1997’den beri yayın hayatına aralıksız devam eden tek Kırmancca dergidir; bugüne kadar 73 sayısı yayımlandı. Dergi, Kırmancca yazın ve kültür alanında tarihî bir rol oynamaya devam ediyor.
Derginin redaksiyonunda yer alan Vate Çalışma Grubu üyeleri
- M. Malmîsanij, baş redaktör (1-34)
- M. Selîm Uzun, redaktör (1-34 ve 40-43)
- Haydar Diljen, redaktör (1-23)
- Cemîl Gundogan, redaktör (1-4) ve derginin mizanpajı (1-20)
- J. Îhsan Espar, redaktör (1-34) ve baş redaktör (44-…)
- Munzur Çem, redaktör (35-43)
- Deniz Gunduz, redaktör (35-39)
- Serdar Bedirxan, redaktör (35-39)
- Nureddîn Celalî, redaktör (40-…)
- Nadîre Guntaş Aldatmaz, redaktör (44-…)